ప్రక్రియ, రెక్కలు

లఘు కవితా ప్రక్రియ ‘‘ రెక్కలు ’’

రెక్కలు ఆరుపాదాల ప్రక్రియ.
దీనికి ఎలాంటి నియమం లేదు గాని మొదటి నాలుగు పాదాల తర్వాత ఒక ఎడం,
దాని తర్వాత రెండు పాదాలువస్తాయి.
అంటే పంక్తులను రెండు భాగాలుగా విడగొట్టడం జరిగింది.

దు:ఖాన్ని ఉపశమింపజేసే తాత్వికమైన ఓదార్పు

రెక్కలు కవిత ఆరు పాదాల్లో ఉంటుంది. మొదట నాలుగు పాదాలు రాసి, చిన్న గ్యాప్‌ ఇచ్చి మిగతా రెండుపాదాల్ని రాస్తుంటారు. ఈ ఎడం పాఠకుని ఊహకు పదునుపెట్టేదిగా వుంటుంది. రెక్కలు కవిత రెండు భాగాలుగా ఉంటుందన్నమాట! పై నాలుగు పాదాలు పక్షి శరీరంగాను, మిగతా రెండూ పక్షి రెక్కలుగాను భావిస్తూ దీనికి ‘రెక్కలు’ అనే పేరుపెట్టారనుకోవచ్చు. ఈ రెండు పంక్తులు రెక్కలై ఎగరనిదే సందేశం పూర్తికాదు.  వీటి గురించి ప్రముఖ విమర్శకుడు డా అద్దేపల్లి రామమోహనరావు వ్యాఖ్యానిస్తూ ‘పైనాలుగు పాదాలు ఒక జీవితానుభవాన్ని గూర్చి చెబితే, చివరి రెండు పాదాలు ఆ అనుభవం ద్వారా కవి చెప్పదలచిన తత్త్వం గూర్చి చెపె్తై. జీవితానుభవం నుంచి ఉపరితలానికి వెళ్ళి ఆలోచిస్తేనే తత్త్వం విశదమౌతుంది. రెక్కలతో, ఆకాశంపైకి ఎగిరితేనే చలనం ఉన్నతమౌతుంది అన్నారు. ‘‘స్పష్టమైన లక్ష్యం, లక్షణం రెక్కల్ని ప్రతిభావంతం చేశాయి. రెక్కలు అంటే పైకి ఎగరడానికి ఉపకరించేవి అని అర్థం.’’అని పేర్కొన్నారు.

“రెక్కలు’ను నూతన కవితా ప్రక్రియగా చేసి అందించిన వారు ఆనాటి పైగంబరకవి యం.కె.సుగమ్‌బాబు. కేవలం తెలుగులోనే కాకుండా ఆంగ్లంలోకీ ఈ కవితలు అనువాదం పొందాయి. సుగమ్‌ బాబు రాసిన కొన్ని ఎంపికచేసిన రెక్కలు కవితల్ని డేవిడ్‌ షూల్‌ మ్యాన్‌, ఆవులమంద మోహన్‌ ఆంగ్లంలోకి అనువదించగా, డా నోముల సత్యనారాయణ సంపాదకత్వంలో అది  2008లో ప్రచురితమైంది. తర్వాత కాలంలో శ్రీనివాస గౌడ్‌ ‘వెలుతురు వెలయాలు’, పద్మకళ ‘దృష్టి’, పెద్దూరి వెంకటదాసు, ధూర్జటి, షరీష్‌భాయ్‌ ముగ్గురూ కలిపి ‘త్రివేణి రెక్కల శతకం’ (2011), మల్లవరపు చిన్నయ్య ‘ఆమని’- ఇంకా చాలా మంది రెక్కలు కవితా సంపుటాల్ని ప్రచురిస్తున్నారు. రెక్కలు కవిత్వాన్ని పత్రికలు కూడా విరివిగానే ఆదరిస్తున్నాయి. 

పి.శ్రీనివాసగౌడ్‌, రంగనాథ్‌, కేతవరపు రాజ్యశ్రీ, ద్యావరి నరేంద్రరెడ్డి ఇత్యాది కవులు “రెక్కలు’ప్రక్రియలో రచనలు చేస్తున్నారు.దాదాపు ఈ ప్రక్రియ ప్రారంభం అయ్యి సుమారు దశాబ్దకాలంలోనే  60 కి పైగా రెక్కల సంపుటాలొచ్చాయట.

సీస’ కవిత్వ ప్రక్రియకు, ‘రెక్కలు’కు గల పోలిక

ప్రాచీన చందోబద్ద రచనల్లో సీసపద్యానిది పత్యేకమైన స్థానం దానిలో  సీసం తర్వాత ముగింపులో ఆటవెలది కానీ, తేటగీతి గానీ చెప్పాలి. అదే పద్దతిలో రెక్కలు ప్రక్రియలో చివరి భాగం వుంటోందని విశ్లేషకులు పేర్కొన్నారు.

నాలుగు భాగాలుగా ఉన్నా, ఇది హైకూ, నానీల మాదిరిగా కాకుండా సిలబల్స్‌ లేదా అక్షర నియతికంటే పాదాలు, పదాల నియమానికి కట్టుబడినట్లుంది. ఒకటి నుండి మూడు పదాల వరకూ ఒక్కో పాదంలో పాటిస్తున్నారు. ఎక్కవమంది చివరి రెండు పాదాల్లో చివరి పాదాన్ని ఒకే పదంతో ముగించడం కనిపిస్తుంది. అలాగే మరో నియమం- ఎక్కువ మంది ఆరు పాదాల్నీ ఒకటి రెండు పదాలతోనే కవిత్వీకరించే ప్రయత్నం చేస్తున్నారు. దీనివల్ల సంక్షిప్తతతో పాటు, కవితకి సూటిదనం వస్తుంది.

సుగమ్‌బాబు గారి  అంతర్యానం రెక్కల సంపుటిలోని తొలి రెక్కను పరిశీలించి దాని లక్ష్య, లక్షణాలను తెలుసుకుందాం-

ఆదికవి ఆక్రందనే
తొలిశ్లోకం
అలా ఉపశమించింది
ఆక్రోశం-

దు:ఖ పరిహారం
కవిత్వం!

సాహిత్య ప్రపంచంలో అత్యంత సుపరిచితమైనది ఆదికవి వాల్మీకి శ్లోకం.

”మానిషాద ప్రతిష్టాం త్వమగమ: శాశ్వతీ సమా:
యత్క్రౌంచ మిధునాధేక మవధీ: కామమెహితమ్‌”

అంటే ఈ రెక్కలో వాల్మీకి అధిక్షేప శ్లోకం ద్వారా జరిగిన అన్యాయం ఉపశమించింది అన్నభావం వ్యక్తమైంది. దు:ఖ నివారణ మార్గం కవిత్వం అనేది ఒక తత్వంగా చెప్పబడింది.

కొన్ని విమర్శలు, సమాధానాలు

వచనానికి నిభందనలని జోడించి ప్రక్రియగా పేర్కొనడం వల్ల అదనపుప్రయోజనం ఏమి వుంటుందని, ఆధునిక ఛందోబందనాలను కవిత్వానికి తొడగటం కంటే మినికవితలను అలాగే వుండనివ్వొచ్చుకదా అనే కొందరు సాహితీవిమర్శకుల వాదన వున్నప్పటికీ ఒకపద్దతి ఎంచుకుని రాయడం వల్ల తొలినడకలకు చేదోడుగా వుంటుందనేది వివిధ నూతన ప్రక్రియలను అభిమానిస్తున్నవారి సమాధానం.. ప్రక్రియ ఏదైనప్పటికీ కవిత్వాన్ని వదలకుంటే పాఠకుల మనసులని తప్పకుండా రంజింపజేస్తుంది.

ప్రత్యేక ధన్యవాదాలు

►  డాక్టర్ ధార్ల వెంకటేశ్వరరావు గారి సూర్య దినపత్రికలోని వ్యాసం : 
జీవన తాత్త్వికతను ఎగరేసే రెక్కలు !
ఆంధ్రప్రభ ప్రత్యేక కథనం
ఆరోగ్యకరమైన పోటిలో నానీలు-రెక్కలు (ఆంధ్రప్రభ)

Standard
ప్రక్రియ, వివరణ

రూమి లయాత్మక తాత్విక కవిత్వం

మౌలానా జలాలుద్దీన్ బాల్ఖి రూమి మహమ్మదీయ నాగరికత యొక్క గొప్ప ఆధ్యాత్మికవాది మరియు గొప్ప తాత్విక కవి. ఆఫ్గనిస్థాన్లో అతను మౌలానా గా,ఇరాన్లో అతను మౌలావి గా ప్రసిద్ధుడు. 2007 లో యునెస్కో లో జరిగిన రూమీ 800వ జయంతి వేడుకలలో రూమీ ఆశలు, ఆశయాల గురించి అధ్యయనం చేస్తున్నఅనేకమందికి ఉత్సాహాన్ని ఇవ్వటం ద్వారా మానవుని మదిలో శాంతికాముకతని ధృడతరం చేయాలని భావించారు. నిజానికి ప్రస్తుత తాలీబాన్ సంస్కృతితో ప్రపంచానికి తుపాకీ మొనలా తయారైన ప్రస్తుతం ఆఫ్ఘనిస్తాన్ గా పిలుస్తున్న ప్రాంతంలో బాక్ట్రియా లోని బల్ఖ్ ప్రాంతంలో రూమీ పుట్టారని సాంప్రదాయక చరిత్ర చెపుతోంది. తజికిస్థాన్ లోని వఖ్ష్ ప్రాంతంలో జన్మించాడనే మరో వాదమూ వుంది. కానీ ఈయన బైజాంటియన్ సామ్రాజ్యంలోని రోమన్ ప్రాంతమైన రూమ్ లో తన జీవితకాలం ఎక్కువగా గడిపాడు కాబట్టి ఇతనికి రూమి అనే పేరు వచ్చింది. విశ్వనరులను ఈ ప్రాంతం వారని కట్టడి చేయగలమా ?

భగవంతునికై క్రైస్తవులలో,శిలువపైన వెతికాను.
కానీ ఆయన నాకు కనబడలేదు.
నేను విగ్రహారాధన చేసే పురాతన దేవాలయాలలోకి వెళ్ళాను.
అక్కడా ఆయన నాకు కనబడలేదు.
నేను హిరాలో ఉన్న పర్వత గుహలలోకి,ఖాందహార్ వరకూ వెళ్ళాను.
కాని నాకు ఆయన అక్కడా కనబడలేదు.

ముందుంచబడిన ఒక పనిపై నేను కాకసస్ పర్వతాలపైకి కూడా వెళ్ళాను. అక్కడ అంకాలు నివశించడం మాత్రమే చూశాను.
అప్పుడు నా అన్వేషణని యువ వృద్ధుల మకాము అయిన కాబా వైపు మళ్ళించాను.
అక్కడా దేవుడు లేడు.
తత్వం వైపు మళ్ళి ఇబిన్ సినా ని ఆయన గురించి అడిగాను.
అతని పరిధిలో అక్కడా లేడు.
మహమ్మదు ప్రవక్త యొక్క’ రెండు ధనువుల దూరంలో ఉన్న దివ్యమైన అనుభూతి’ గురించి విని ఆయన కచేరికి వెళ్ళాను.
అక్కడకూడా ఆయన ఆచూకీ లభించలేదు.


చివరికి నేను నా హృదయంలొకి తొంగి చూశాను.
ఆయన అక్కడ కనిపించాడు. ఇంకెక్కడా లేడు.


అని చెపుతారాయన ఆరాధనలలోనో, ప్రదేశాలలోనో కాదు నీలోపలే వున్నాడు భగవంతుడు నీకు నిజంగా చూడటం వస్తే అని చెప్పినందునే ఆయన విశ్వనరుడయ్యాడు. మహమ్మదీయ కవులలో ఆంగ్లములో తర్జుమా చేయబడిన కవులు ఇద్దరు ప్రసిద్ధులు. వారు జిబ్రాన్ మఱియు జలాలుద్దీన్ రూమి (Rumi).

న్యాయవేత్త, ధార్మికపండితుడు, సూఫీతత్త్వాన్ని అవసోసన పట్టినవాడూ సుల్తానుల్ ఉలామా అనే బిరుదు సంపాదించుకున్న “బహావుద్దీన్ వలద్” రూమీకి తండ్రి. తల్లిపేరు మూమినా ఖాతూన్ సెప్టెంబరు 30 1207 న ఈయన జన్మించారు. మౌలానా జలాలుద్దీన్ ముహమ్మద్ బాల్ఖీ అనేది అసలు పేరు అయినప్పటికీ జలాలుద్దీన్ ముహమ్మద్ రూమీ పేరుతో ప్రసిధ్దులు. ఎనిమిది వందల సంవత్సరాలకు ముందు పుట్టిన ఈయన జీవిత విశేషాలను 1318 – 1353 ల మధ్య కాలంలో షంసుద్దీన్ అహ్మద్ అఫ్‌లాకి రచించినమనాఖిబుల్ ఆరిఫీన్ ద్వారా ప్రపంచానికి తెలిసాయి. అలాగే రూమీకి అత్యంత ప్రాణ స్నేహితుడు “షమ్స్ తబ్రేజ్”. వీరిద్దరూ దశాబ్దకాలం పైగా కాలాన్ని కవిత్వంతోనూ, జ్ఞానాన్నీ పంచుకోవడంతోనూ గడిపారు. తబ్రేజ్ రచించిన దీవాన్ ఎ షమ్స్ ఎ తబ్రేజీ అనే గ్రంధంలో కవిత్వం సంగీత నృత్యశైలి భరితంగా వుంటుంది. ఈ దశ తర్వాత రూమీ ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో తిరిగాడు. షామ్ అను కలిసాడు. తాత్వికతను ప్రేమనూ నింపుకున్న కవిత్వాన్ని రాసాడు.

 ఈయన వ్రాసిన 26000 ద్విపదలతో నున్న మథ్నావి(మస్నావి) ఇస్లామీయ సాహిత్యములో కొరానుకు తరువాత అత్యున్నత గ్రంథముగా పరిగణిస్తారు. 40000 పైగా ప్రాపంచిక, దివ్వ ప్రేమను ఉద్భోదించే కవితలను రచించారని చెపుతారు.
వెలిగించటానికి సిద్దంచేసిన
ఓ దీపముంది నీ హృదయంలో.
నింపేందుకు సిద్దంగా
శూన్యముంది నీ ఆత్మలో
నీకూ తెలుస్తూంది కదూ!

ఈశ్వరునితో నీ వియోగం
నీకు అర్ధమౌతూంది కదూ!
నిను నింపటానికి అతనిని ఆహ్వానించు.
అగ్నిని కౌగిలించుకో.

ప్రేమ తనంత తానే వస్తుందనీ
దానికై నీ తపన పాఠశాలల్లో నేర్పరనీ
గుర్తుచేసుకో.

రూమి – పాషనేట్ పోయమ్స్ ఆఫ్ రూమి” నుండి

రూమి 17 డిసెంబరు 1273 లో కోన్యాలో మరనించాడు.అతని పార్థివ శరీరాన్ని,అతని తండ్రి సమాధి పక్కనే ఖననం చేశారు.ఆ స్థలంపై ఒక అద్భుతమైన కట్టడాన్ని నిర్మించారు.దానిపేరు,యెసిల్ తుర్బెలేదా పచ్చని గుమ్మటం. ఈనాడు అదే మెవ్లానా పురవస్తుప్రదర్శనశాల. అతని సమాధిపై వ్రాయబడిన మాటలు:

‘‘ మనం మరణించిన తరువాత మన సమాధిని భూమిలో కాక జనుల గుండెలలో చూసుకోవాలి’’










Standard
ఆటవెలది, ప్రక్రియ

ఆటవెలది

చేత వెన్న ముద్ద చెంగల్వ పూదండ
బంగరు మొల త్రాడు పట్టుదట్టి
సందె దాయతులును సరిమువ్వ గజ్జెలు
చిన్ని కృష్ణ నిన్ను చేరి కొలుతు !

చిన్నప్పుడు బహుశా రెండవ తరగతి తెలుగు పుస్తకంలో కావచ్చు ఈ పద్యం మళ్ళీ మళ్ళీ చదువుకున్నాను. ఆ పేజీలో ఒక నెమలీక కూడా దాచి దానికి తాటి లేత ఆకుల చివరి రెల్లును మేతగా వేసి, ఈ ఇంక ఇంకా పెరుగుతుందని సంతోష పడటం గుర్తుంది.

తర్వాత మరికొన్ని విషయాలు ఇదే పద్యం గురించి తెలిసాయి. దీని రచయిత పదకవితా పితామహుడు,  “సంకీరత్నాచార్యుడు”, “పంచమాగమ సార్వభౌముడు”, “ద్రవిడాగమ సార్వభౌముడు” తెలుగు సాహితీ చరిత్రలో లభించిన ఆధారాల ప్రకారం మొదటి వాగ్గేయకారుడు (సాధారణ భాషలో గేయాలను కూర్చేవారు) అయిన తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యులు (మే 9, 1408 – ఫిబ్రవరి 23, 1503), వారట, నిజానికి ‘‘ చిన్ని కృష్ణ నిన్ను చేరి కొలుతు’’ మకుటం తో ఆయన ఒక శతకాన్ని రాసారని చెపుతారు.చందమామ రావే జాబిల్లి రావే అంటే వేంకటేశుడు ముద్దలు తిన్నాడో తినలేదో కానీ, తెలుగు పిల్లలు మాత్రము గబుక్కున తింటారు. జోఅచ్యుతానంద జో జో ముకుందా అంటే ముకుందుడు నిద్ర పోతాడో లేదో కానీ తెలుగు పిల్లలు మాత్రము హాయిగా నిద్ర పోతారు. అన్నమయ్య పాటలు తెలుగు సంస్కృతికి ప్రతిరూపాలు. అవి తెలుగు సంస్కృతిలో ఒక భాగమై పోయినాయి; జనాల నోళ్ళలో నాటుకొని పోయినాయి. తుమ్మెద పాటలు, గొబ్బిళ్ళ పాటలు, శృంగార గీతాలు, ఆధ్యాత్మిక పదాలు – ఇలా మొత్తము ముప్పై రెండు వేల పాటలు వ్రాసాడని చెపుతారు.  సారస్వతం మీద మనకున్న శ్రద్దలేని తనానికి నిదర్శనంగా ఆయన రాసిన అమూల్యమైన రచనలనెన్నింటినో కొల్పోయాం అందులో ఇదికూడా ఒకటి. 


ఇక ఈ వర్ణనను ఆధారంగా చేసుకుని అప్పట్లో పిల్లలకు చేసే వస్త్ర దారణగురించి, దాని వెనకున్న సాంస్క్రుతిక నేపద్యం గురించి ఒక అంచనాకు రావచ్చు అది మరోక కోణం. మనకు వెండి మొలతాళ్ళు కొంతవరకూ తెలుసు స్థితిమంతులు బంగారు మొలతాళ్ళు పట్టు దట్టీ తొడిగారట.( దట్టీ = 
A sash, belt, girdle, cestus round the waist. నడికట్టు, కాసెకోక, నడుముకు కట్టుకునే వస్త్రము. ) తాయతులు తెలుసు మరి సందె తాయతులు అనే విశేషమేమిటో అవి కట్టారట, మువ్వలతో అదిన్నూ సరి మువ్వలతో ఘల్లు ఘల్లున మోగే గజ్జలు కట్టారట అటువంటి చిన్నరి కృష్ణుడిని కొలుస్తాను అని చెపుతున్నారీయన.

ఇక పోతే పద్య చందస్సు ఆట వెలది, జాతి పద్యరీతికి పెట్టుకున్న పేరు ఇదయినప్పటికీ మరో అర్ధంలో  ఆటవెలది అంటే స్త్రీ అని నర్తకి,వెలపడతి,దేవదాసి,ఆటకత్తె, వేశ్య మొదలైన అర్ధాలుకూడా వున్నాయి. ఎందుకలా పేరు పెట్టారో కానీ పద్యం మాత్రం అందమైనది. 


ఆటవెలది కున్న ఈ నానార్ధాన్ని దృష్టిలోపెట్టుకునే ఒక చమత్కారం చెపుతుంటారు. సీస పద్యం తర్వాత ఆటవెలది కానీ తేట గీతి కానీ తప్పని సరిగా చెప్పాలంటారు అందుకే సరసులు దీనిని వ్యవహారికంగా అన్వయం చేసి ‘‘ సీసా తర్వాత ఆటవెలది వుండాలోయ్’’ అని అంటుంటారు.

 ఆటవెలది చందస్సుని విస్త్రుతంగా వాడుకుని సామాజిక దోషాలను కడిగి పారేసిన వాడు మన వేమన. అందుకేనేమో హైదరాబాద్ ట్యాంకుబండు పైనున్న వేమన విగ్రహం క్రింద ఆయన పరిచయ వాక్యాలను ఈ విధంగా రాసారు. ఆటవెలది ని ఈటె గా విసరిన దిట్ట. చాందస భావాలకు తొలి అడ్డు కట్ట.” ఆయన ఆటవెలది లో దిట్ట. సూటిగా సరళంగా ఆయన రాసినటు వంటి వాటిని పోలిన  ఆటవెలదులు మనం ఎ గ్రంధం లోనూ చూచి ఉండము బహుశా చూడలేమేమో కూడా. ‘విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ’ అనే మకుటంతో ఆంధ్రులకు చిరపరిచితములైన వేమన పద్యాలన్నీ ఇదే ఆటవెలది చందస్సును ఉపయోగించి రాసినవే.

చంధస్సు ఎలా వుంటుందో చూద్దామా.

ఆటవెలది ఎలా వుంటుందో ఆటవెలది లోనే చెప్పాలంటే ఇలావుంటుందని సూత్రాన్ని చమత్కార సహితంగా చెప్పారు.
ఆ. ఇనగణ త్రయంబు నింద్ర ద్వయంబును
హంస పంచకంబు ఆటవెలది.


  • ఇందు నాలుగు పాదములుంటాయి.
  • 1, 3 పాదాలు మెదట 3 సూర్య గణాలు తరువాత 2 ఇంద్ర గణాలు కలిగి ఉంటాయి.
  • 2,4 పాదాలు 5 సూర్య గణాలు ఉంటాయి.
  • ప్రతి పాదములొ నాల్గవ గణం మొదటి అక్షరం యతి
  • ప్రాసయతి చెల్లును
  • ప్రాస నియమం లేదు. ప్రాసయతి చెల్లును.
    పాదమందలి మొదటి అక్షరమునకు, యతి మైత్రి స్థానములోనున్న అక్షరమునకు యతి కుదుర్చుటకు బదులు, పాదమందలి రెండవ అక్షరమునకును, యతి మైత్రి స్థానము తరువాతి అక్షరమునకు ప్రాస కుదుర్చుటను ప్రాసయతి అందురు. 
  • ఉదాహరణకు  “వేడి గిన్నె చురక వాడిగా తగలగా” అన్నపాదంలో, “వే”కి “వా”కు యతి కుదరదు. కానీ, “వేడి”కి “వాడి”కి “ప్రాసయతి” కుదురుతుంది.

ఆటవెలది ఒక విధముగా చూస్తే అర్ధసమ వృత్తమువంటిది.  సరిపాదాలు ఒక విధముగా, బేసి పాదాలు మఱొక విధముగా  ఉంటుంది.  ఆటవెలది, తేటగీతి లాటి పద్యాలను అంశగణాలతో రాయాలి. (గణాలు మూడు విధాలు – అక్షర గణాలు, మాత్రా గణాలు, అంశ లేక ఉప గణాలు ) 

కొన్ని ఉదాహరణలు

1. వార్తయందె జగము వర్తిల్లుచున్నది
యదియు లేని నాఁడ యఖిల జనులు 
నంధకారమగ్ను లగుదురు గావున 
వార్త నిర్వహింపవలయుఁ బతికి.

(ప్రపంచం వార్త మీదే నడుస్తున్నది. అది లేకుంటే ప్రజలు అంధకారంలో మునిగినట్లే. కాబట్టి ప్రభువు వార్తను బాగా నడపాలి.)

2. నెఱి నసత్య మనెడి నీడతో వెలుగుచు

నుండు నెక్కటికి మహోత్తరునకు

నిఖిల కారణునకు, నిష్కారణునకు న

మస్కరింతు నన్ను మనుచు కొఱకు.

3. అనువుగానిచోట అధికులమనరాదు

కొంచెముండుటెల్ల కొదువగాదు

కొండ అద్దమందు కొంచెమై యుండదా

విశ్వదాభిరామ వినురవేమ.

4. నెఱి నసత్య మనెడి నీడతో వెలుగుచు
నుండు నెక్కటికి మహోత్తరునకు
నిఖిల కారణునకు, నిష్కారణునకు న
మస్కరింతు నన్ను మనుచు కొఱకు.

Standard
ప్రక్రియ

సీస పద్యం.

మనం పాట లాగా పాడుకోవడానికి బాగా వీలుండే పద్యం సీసమే! పూర్వం పౌరాణిక నాటకాలలో, ఇలాంటి సీసాలు ఎక్కువ గా ఉండేవి. ఇంకా రాయడం సులువు. మళ్ళీ, ఇంటి పేర్లు, పేర్లు కష్టమైన గురు లఘువులు ఉన్నవి, అన్నీ ఇందులో సులభంగా ఇమిడి పొయ్యే పద్యం ఇది. బాగా ప్రాక్టీసు చేసుకుంటే అన్ని విధాల ఉపయోగ పడుతుంది. ఇది కూడా ఇంద్ర, సూర్య గణాలు లతో ఉండేదే కాబట్టి, ఆటవెలది, తేట గీతి లాగ ఆడుకుంటూ పాడుకుంటూ రాసెయ్యొచ్చు.

సీస పద్యం చాలా ప్రాచీనమైనది. మొదటగా ఈ పద్యాన్ని గుణగ విజయాదిత్యుని కందుకూరు శాశనం (క్రీ.శ.850 సం) లో చూశారు. అంతకు ముందే ఎన్నో సవంత్సరాలనుంచీ ఉండి ఉండవచ్చు. అయితే మనకు తెలిసింది మాత్రం 1160 సంవత్సరాల క్రితం. ఈ పద్యం చాల వరకూ శిధిలమైందని చరిత్ర కారులు చెప్పారు. అయితే ఉన్నంతవరకూ కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు గారు ఇచ్చారు. చూద్దాము.

“శ్రీ నిరవద్యుండు చిత్తజాత సముండు
శివ పద వర రాజ్య సేవితుండ
ఖిలుడు ననృతరిపు బలుడు నాహవరావ
దండమోద్య సిఘాసనుండగణిత
దానమాన్యుండు దయా నిలయుండును
భండన నండన పండరంగు
……………………………..కొలది లేని
కొట్టము ల్వోడిచి గుణక నల్ల
తాని పక్ష పాతి…………….
………………..విభవ గౌరవేంద్ర..

ఈ పద్యం లో ఒక విశేషం ఏమిటంటే.. కొలది లేని అనే మాట వచ్చేదాకా అన్నీ తత్సమ పదాలే కావడం విశేషమే! ఈ పద్యం ఏ పాదానికి ఆ పాదం విడిపోకుండా వుండే “గునుగు సీసం” కావడం మరొక విశేషమని పెద్దలు చెప్తున్నారు. నాహవరావ దండమోద్య సిఘాసనుండగణిత దానమాన్యుండు అనే పెద్ద పెద్ద సమాసాలు అప్పుడే మొదలైన విశేషం గమనించారు గదా.
ఉదాహరణ 1:

కలుగడే నాపాలి కలిమి సందేహింప
గలిమిలేములు లేక కలుగువాడు;
నా కడ్డపడ రాడె నలి న సాధువులచే
బడిన సాధుల కడ్దపడెడువాడు
చూడడే నా పాటు జూపుల జూడక
చూచువారల గృపజూచువాడు;
లీలతో నా మొఱాలింపడే మొఱగుల
మొఱ లెఱుంగుచు దన్ను మొఱగువాడు;

లక్షణములు

క.
నల నగ సల భ ర త ల లో
పల నాఱిటి మీఁద రెండుఁ బద్మాప్త గణం
బులఁ దగి నాలుగు పదములఁ
జెలువగు నొక గీతి తోడ సీసము కృష్ణా !

పాదముల సంఖ్య = 4
ఈ పద్యం లో, నాలుగు పెద్ద పాదాలు ఉంటాయి. ఆ నాలుగు పెద్ద పాదాలనూ..మళ్ళీ నాలుగు పెద్ద పాదాలుగా, నాలుగు చిన్న పదాలుగా విడగొట్టి రాస్తారు.
ప్రతి పాదంలోనూ 6 ఇంద్ర గణాలు, + 2 సూర్య గణాలు కలిపి మొత్తం ఎనిమిది గణాలు ఉంటాయి.
ఈ పద్యాలు పెద్దవి కావడం చేత ప్రతి పాదాన్నీ రెండు భాగాలుగా చూపుతారు.
ఈ నాలుగు పాదాలకూ చివర ఆటవెలది కానీ, తేటగీతి గానీ ఉండవలెను, ఇది తప్పనిసరి.
ఒకటో పాదం …. ఇంద్ర – ఇంద్ర – ఇంద్ర – ఇంద్ర – పెద్ద పాదం.
రెండో పాదం.. ఇంద్ర – ఇంద్ర – సూర్య – సూర్య- చిన్న పాదం.
మూడు నాలుగూ… ఐదూ ఆరూ… ఏడు ఎనిమిదీ.. పదాలు వరుసగా ఉంటాయి. ఇలాగే..
ప్రతి చిన్న పాదం లోని మొదటి గణం మొదటి అక్షరానికీ.. మూడవ గణం మొదటి అక్షరానికీ యతి చెల్లాలి. ప్రాస యతి కూడా చెల్లుతుంది. ఈ పద్యానికి ప్రాస నియమము లేదు.

యతి

యతి
1వ గణంలో మొదటి అక్షరానికి 3వ గణంలో మొదటి అక్షరంతోనూ,
5వ గణంలో మొదటి అక్షరానికి 7వ గణంలో మొదటి అక్షరంతోనూ మైత్రి కుదరాలి.
ఉదా: లోకాల చీకట్లు పోకార్ప రవిచంద్ర దీపాలు గగనాన త్రిప్పలేక
ప్రాసయతి ఉండ వచ్చు.

అంటే పై సూత్రంలో చెప్పిన గణాలలో మొదటి అక్షరాలకు యతి మైత్రి బదులు రెండో అక్షరాలు ప్రాస నియమం పాటిస్తే చాలు – అంటే ఒకే అక్షరం అయి ఉండాలి (ఏ గుణింతమైనా సరే).
ఉదా: లోకాల చీకట్లు పోకార్ప రవిచంద్ర దీపాలు గగనాన త్రిప్పలేక
ప్రాస

ప్రాస నియమం లేదు.

ఉదాహరణ 2:

వరధర్మకామార్థ వర్జితకాములై
విబుధు లెవ్వాని సేవించి యిష్ట
గతి బోందుదురు? చేరి కాంక్షించువారి క
వ్యయ దేహ మిచ్చు నెవ్వాడు కరుణ?
ముక్తాత్ము లెవ్వని మునుకొని చింతింతు?
రానందవార్ది మగ్నాంతరంగు
లేకాంతు లెవ్వని నేమియు గోరక
భద్రచరిత్రంబు బాడుచుందు?

ఉదాహరణ 3:

సీసపద్యం ఎట్లా ఉండాలనేది ఒక ఆటవెలది పద్యంలో ఈ విధంగా చెప్పబడింది.

ఇంద్రగణములారు ఇనగణంబులు రెండు
పాదపాదమందు పల్కుచుండు
ఆటవెలదినైన తేటగీతియు నైన
చెప్పవలయు మీద సీసమునకు

Standard
ప్రక్రియ

ప్రాస

ఒక పద్యం లోని ప్రతి పాదం లోని రెండవ అక్షరాన్ని ప్రాస అంటారు. ప్రాస అంటే కవిత్వానికి ఉపయోగించే వ్యాకరణ విశేషము. అంటే పాదాల చివరి పదాలలో కొంత సారూప్యము ఉండుట.
మొదటి పాదంలో రెండవ అక్షరం ఏ విధంగా ఉంటుందో తక్కిన పాదాలన్నింటిలో రెండవ అక్షరం ఆ విధంగానే ఉండాలి. దీనినే 
ప్రాస మైత్రి అంటారు.

  • ప్రధమ పాదమందు ద్వితీయాక్షరము ఏ హల్లుండునో తక్కిన పాదములలో ఆ హల్లే ఉండవలయును.
  • ప్రాసాక్షరము ద్విత్వమైన, అన్ని పాదములందునూ అదే అక్షరము ద్విత్వముగను, సంయుక్తమైన అన్ని పాదములందునూ అదే హల్లు సముదాయము సంయుక్తముగను ఉండవలెను.
  • ప్రాస పూర్వాక్షరము గురువైన, అన్ని పాదములందునూ ప్రాస పూర్వాక్షరము గురువుగనూ, ప్రాస పూర్వాక్షరము లఘువైన, అన్ని పాదములందునూ ప్రాస పూర్వాక్షరము లఘువుగను ఉండవలెను.
  • ప్రాసాక్షరము పూర్ణబిందువుతో కూడిన, అన్ని పాదములందునూ అదే అక్షరము పూర్ణబిందువుతో ఉండవలెను.
  • ద-ధ, ధ-థ, ఱ-ర, న-ణ, ల-ళ లకు ప్రాస కుదురును.


  • వృత్తాలలో ఉత్పలమాల, చంపకమాల, మత్తేభం, శార్దూలం, తరలము, మత్తకోకిల వంటి రీతులలో ప్రాస నియమము పాటించవలెను.
  • జాతులలో కందము మరియు తరువోజ పద్యాలలో ప్రాస నియమము ఉంది. ద్విపదలో ప్రాసనియమము ఉన్ననూ, ఈ నియమాన్ని పాటించని ద్విపదని మంజరీ ద్విపద అంటారు.
  • ఆటవెలది, తేటగీతి, సీసము వంటి ఉపజాతి పద్యాలలో ప్రాస నియమము లేదు. కానీ వీటిలో, ప్రాసయతి చెల్లును.

ప్రాసభేదాలు


  1. అర్థబిందు సమప్రాసం
  2. పూర్ణబిందు సమప్రాసం
  3. ఖండాఖండ ప్రాసం
  4. సంయుతాక్షర ప్రాసం
  5. సంయుతాసంయుత ప్రాసం
  6. రేఫయుత ప్రాసం
  7. లఘుద్విత్వ ప్రాసం
  8. వికల్ప ప్రాసం
  9. ఉభయ ప్రాసం
  10. అనునాసిక ప్రాసం
  11. ప్రాసమైత్రి ప్రాసం
  12. ప్రాసవైరం
  13. స్వవర్గజ ప్రాసం
  14. ఋప్రాసం
  15. లఘుయకార ప్రాసం
  16. అభేద ప్రాసం
  17. సంధిగత ప్రాసం

Standard
ప్రక్రియ

యతి-ప్రాస నియమాలు –- పుల్లెల శ్యామసుందర్

తెలుగు పద్యానికి వన్నె తెచ్చేవి యతి, ప్రాస, ప్రాస యతి, అనుప్రాస, అంత్యప్రాస, మున్నగునవి. వీటికి అనేక ప్రమాణాలూ, నిబంధనలూ ఉన్నాయి. పద్యం అలవాటు తప్పడం వల్ల మనం చాలామటుకు కొన్ని తప్పులు చేయడం జరుగుతూ ఉంటుంది. తప్పులు చేయడం తప్పుగాదుగానీ, వాటిని సరిదిద్దుకూంటూ నేర్చుకోకపోవడం తప్పేకావచ్చని కొందరి వాదన. మరికొందరు, భాషా పరివర్తనతో పాటూ, ఛందస్సుకూడా పరివర్తన చెందాలి, పాత సూత్రాలు కవిత్వానికి ప్రతిబంధకాలు, అవి భావవ్యక్తీకరణకు తోడ్పడాలికాని భావప్రతిషిద్దాలు కాకూడదు అంటారు. ఏది ఏమైనా సూత్రాలను పాటించుతూ, భావాన్ని పలికించగలిగితే అందులో ఉండే అందమే వేరు. అలా పలికించగలిగే శక్తి, ఆసక్తి ఉన్నవారికి ఉపకరణాత్మకంగా ఉండటానికి కొన్ని నియమాలను పొందుపఱచే ప్రయత్నమిది.

యతిప్రాసలు పద్యానికి అందాన్నిస్తాయి. ఈ మధ్యన పద్యం హృద్యం లోవచ్చిన కొన్ని పూరణలలో యతిప్రాసలు అక్కడక్కడా తప్పాయి. పద్య రచనకు సహకరిస్తుందని నాకు తెలసిన నియమాలను క్రింద ఇస్తున్నాను. యతినియమాలలో ముఖ్యమైనవి మాత్రమే క్రింద వ్రాయటం జరిగింది.
కం.//సద్యతులవి లేకున్నను

పద్యము బాగుండదసలు వదలక ఛంధో

విద్యను నేర్చిన తప్పక

హృద్యముగా యతులు కుదురు, ఇకపై మనకున్

ప్రాస నియమములు:

  • ప్రధమ పాదమందు ద్వితీయాక్షరము ఏ హల్లుండునో తక్కిన పాదములలో ఆ హల్లే ఉండవలయును.
  • ప్రాసాక్షరము ద్విత్వమైన, అన్ని పాదములందునూ అదే అక్షరము ద్విత్వముగను, సంయుక్తమైన అన్ని పాదములందునూ అదే హల్లు సముదాయము సంయుక్తముగను ఉండవలెను.
  • ప్రాస పూర్వాక్షరము గురువైన, అన్ని పాదములందునూ ప్రాస పూర్వాక్షరము గురువుగనూ, ప్రాస పూర్వాక్షరము లఘువైన, అన్ని పాదములందునూ ప్రాస పూర్వాక్షరము లఘువుగను ఉండవలెను.
  • ప్రాసాక్షరము పూర్ణబిందువుతో కూడిన, అన్ని పాదములందునూ అదే అక్షరము పూర్ణబిందువుతో ఉండవలెను.
  • ద-ధ, ధ-థ, ఱ-ర, న-ణ, ల-ళ లకు ప్రాస కుదురును.

యతి నియమములు:


(1) ఈ క్రింది వర్ణసమూహములలో ప్రతి వర్ణమునకు మిగిలిన వాటితో యతి చెల్లును
  • అ, ఆ, ఐ, ఔ, హ, య, అం
  • ఇ, ఈ, ఎ, ఏ, ఋ
  • ఉ, ఊ, ఒ, ఓ
  • క, ఖ, గ, ఘ, క్ష
  • చ, చ, జ, ఝ, శ, ష, స
  • ట, ఠ, డ, ఢ
  • త, థ, ద, ధ
  • ప, ఫ, బ, భ, వ
  • న, ణ
  • ర, ఱ, ల, ళ
  • పు, ఫు, బు, భు, ము

(2) కఖగఘఙ్, చచజఝఞ్, టఠడఢణ, తథదధన, పఫబభమ లను వర్గములందురు. ప్రతివర్గములోను చివర ఉన్న అనునాసికమునకు,ముందు ఉన్న నాలుగక్షరాలతో అవి పూర్ణ బిందు పూర్వకములైతే యతి చెల్లును. ఉదాహరణకు, తథదధన వర్గములోని అనునాసికమైన “న” కు “కంద” లోని “ద” కు యతి చెల్లును. ఉచ్చారణ పరంగా “కంద” ని “కన్ద” లా పలుకవచ్చు. అందువలన “న్ద”లోని “న”తో యతి కుదురును.

(3) అటులనే, “మ” కు పూర్ణబిందుపూర్వకమైన య, ర, ల, వ, శ, ష, స, హ లతో యతి కుదురును.

(4) యతి స్థానమున గాని యతి మైత్రి స్థానమున గాని సంయుక్తా క్షరమున్నచో అందులో ఏ ఒక్క అక్షరానికి యతి చెల్లినా సరిపోతుంది. ఉదాహరణకు, యతి స్థానములో “క్ష్మ” ఉన్న, అందులోని, “క”, “ష”, “మ” లలో ఏ అక్షరమునకైనా యతి కుదర్చ వచ్చును.

(5)ఋకారముతో నున్న హల్లులకు యతి కుదురును. ఉదాహరణకు, “ద” కు “గ” యతిమైత్రి లేకున్ననూ, “దృ” కు “గృ” కు యతి కుదురును.

(6) హల్లులకు యతి కుదుర్చునపుడు, హల్లుకి దానిపైనున్న అచ్చుకి కూడా యతి మైత్రి పాటించవలెను. ఉదాహరణకు, “తు” కు “ఒ” కు యతి చెల్లదు. “తు”(త+ఉ) లో ఉన్న “త” కు కూడా యతి కుదర్చవలెను.

ప్రాసయతి నియమములు:

పాదమందలి మొదటి అక్షరమునకు, యతి మైత్రి స్థానములోనున్న అక్షరమునకు యతి కుదుర్చుటకు బదులు, పాదమందలి రెండవ అక్షరమునకును, యతి మైత్రి స్థానము తరువాతి అక్షరమునకు ప్రాస కుదుర్చుటను “ప్రాసయతి” అందురు. తేటగీతి, ఆటవెలది, సీసము మొదలగు పద్యములలో “ప్రాసయతి” వాడవచ్చు. ఉదాహరణకు, “వేడి గిన్నె చురక వాడిగా తగలగా” అన్నపాదంలో, “వే”కి “వా”కు యతి కుదరదు. కానీ, “వేడి”కి “వాడి”కి “ప్రాసయతి” కుదురుతుంది.
ఈ ప్రమాణాలే కాకుండా, యతిప్రాసలకు ఇంకా ఎన్నో నిబంధనలు ఉన్నాయి. కానీ సామన్యంగా అవసరమైనవి మాత్రమే ఈ వ్యాసంలో ఇప్పుడు చర్చించడం జరిగింది. ముందు ముందు మరిన్ని విషయాలు తరువాయి వ్యాసాలలో పరిశీలిద్దాం.
మూలం : సుజన రంజని
Standard
ప్రక్రియ

అందమైనది కంద పద్యం

తెలుగు పద్యాలలో అత్యంత అందమైన పద్యంగా కందాన్ని పేర్కొంటారు.
…………………………………………………………….

►ఈ పద్యపు లక్షణాలు చూడటానికి కష్టంగా కనిపించినా ఇందులోని గణాలన్నీ నాలుగుమాత్రల గణాలు కావడం వలన, ఈ పద్యం నడక సులువుగా పట్టుబడుతుంది.

►సుమతీ శతకములోని పద్యాలన్నీ కందపద్యాలే.

►క. కందము త్రిశర గణంబుల, నందము గా భ జ స నలము లటవడి మూటన్
బొందును నలజల నాఱిట, నొందుం దుద గురువు జగణ ముండదు బేసిన్

► లక్షణములు

♫ పాదాలు: 4
☼ కందపద్యంలో అన్నీ నాలుగు మాత్రల గణాలే ఉంటాయి. గగ, భ, జ, స, నల ఇవీ ఆ గణాలు

1,3 పాదాలలో గణాల సంఖ్య = 3
2,4 పాదాలలో గణాల సంఖ్య = 5
1,3 పాదాలలో 1,3 గణాలు జ గణం కారాదు.
2,4 పాదాలలో 2,4 గణాలు జ గణం కారాదు.
2,4 పాదాల్లో మూడో గణం (యతికి ముందు వచ్చేది) జ కాని, నల కానీ అయి ఉండాలి.

2,4 పాదాలలో చివరి అక్షరం గురువు. అంటే చివరి గణం గగ లేదా స అయి ఉండాలి.
పద్యం లఘువుతో మొదలైతే అన్ని పాదాలు లఘువుతో మొదలవ్వాలి. గురువుతో మొదలైతే అన్నీ గురువుతో మొదలుకావాలి.
యతి: 2,4 పాదాలలో మొదటి అక్షరానికీ నాలుగవ గణం మొదటి అక్షరానికి యతిమైత్రి కుదరాలి

ప్రాస: ప్రాస పాటించాలి, ప్రాస యతి చెల్లదు.

► కంద పద్యములో ఉండవలసిన గణములు ◄

గ గ = U U
భ = U I I (ఆది గురువు)
జ = I U I (ఆది గురువు)
స = I I U ( అంత్య గురువు )
నల = I I I I

☼ ఏ గ్రహాంతర వాసుల వైజ్ఞానిక సంపదో అందలేదు కదా అనేలా కంప్యూటర్ లో లాగానే ఛందస్సు కూడా ద్విసంఖ్యామానంపై ఆధారపడి ఉన్నది. ఛందస్సులో రెండే అక్షరాలు. గురువు మరియు లఘువు. గురు లఘు నిర్ణయం ఒక అక్షరాన్ని పలికే సమయంపై ఆధార పడి ఉంటుంది. ఒక లిప్త కాలము తీసుకొను వాటిని లఘువు అని, రెండు లిప్తల కాలము తీసుకొను వాటిని గురువు అని అంటున్నాం. గురువుని U తోటీ, లఘువుని | తోటీ సూచిస్తారు.

♦ ♣ ♣ ♣ ♦

కొన్ని ఉదాహరణలు


అడిగెద నని కడువడి జను
నడిగిన దను మగుడ నుడుగ డని నడ యుడుగున్
వెడ వెడ సిడిముడి తడ బడ
నడుగిడు నడు గిడదు జడిమ నడుగిడు నెడలన్

మొసలికి చిక్కి శ్రీహరి కొఱకై ఆర్తనాదాలు చేయుచున్న గజేంద్రుని రక్షించుటకై వడివడిగా బయలుదేరిన విష్ణువు ననుసరించిన లక్ష్మీదేవి పరిస్థితిని వివరించే పద్యం ఇది. సంగతేమిటో, ఏమయిందో అడుగుదామని అడుగు ముందుకేసి కూడా అడగలేక, తడబడుతున్న అడుగులతో, గుండె దడతో భర్తను అనుసరించింది.

►శ్రీశ్రీగారు మ,న,స అనే మూడక్షరాలతోనే త్యక్షర కందాన్ని రసవత్తరంగా అందించారు.

మనసాని నిసిని సేమా
మనసా మసి మనిసి మనసు మాసిన సీనా
సినిమా నస మాసనమా
సినిమా నిసి సీమ సాని సిరిసిరి మువ్వా!!

సాని, రాత్రి సేమా (ఒకటేనా), మనసు ఒక మసి, మనిషి మనసు మాసిన సీనుతో సమానమా, సినిమా నస మా ఆసనమా, సినిమా,నిసి, సీమ, సాని అని మ,న,స అనేపదాలతో చమత్కారమందించారు. ఇందులో శ్రీ శ్రీగారు మహాకవిగా కంటె సినిమా కవిగా కనిపిస్తారు.

►ఒక అజ్ఞాత కవిగారు సప్తస్వరాలతో కంద పద్యాన్ని చెప్పి రసజ్ఞుల నలరించారు.

మా పని నీ పని గాదా
పాపను మా పాప గారి పని నీ పనిగా
నీ పని దాపని పని గద
పాపని పని మాని దాని పని గానిమ్మా!!

► కొన్ని పద్య చమక్కులు చూద్దాం. ఎటువైపునుండి చదివినా ఒకేలా ఉండడమే కాకుండా అర్థభేదంతో ఉండే అనులోమ-విలోమ పద్యాలు. ఈ పద్యాలు మొదటినుండి చివరకు చదివితే ఒక అర్థం. చివరనుండి మొదటి వరకు చదివితే ఇంకో అర్థం వస్తుంది.

దామోదర సామ తనధ
రామా సరసాకర దశరధ హరి రాధా
కామా సదయాతి పరమ
ధామా వర యాదవకుల దారక రాసా!!

ఇప్పుడు క్రింది విధంగా చదివితే ఇంకో అర్థం వస్తుంది.

సారాకర దాల కువద
యారవ మాధామ రపతి యాదస మాకా
ధారా రిహ ధర శదరక
సారస మారా ధన తమసారద మోదా!!

► పాద భ్రమకంలో ప్రతి పాదాన్ని మొదటి నుండి చివరకు, చివరి నుండి మొదటికి చదివితే ఒకేలా ఉంటాయి. ఇది చూడండి.

ధీర శయనీయ శరధీ
మార విభాను మత మమత మను భావి రమా
సారస వన నవ సరసా
దారద సమతార తార తామస దరదా!!

► ఇక పద్య భ్రమకంలో ఐతే మొత్తం పద్యాన్ని ఎటునుండి చదివినా ఒకేలా ఉంటుంది. చూడండి. (ఈ ప్రక్రియను ఇంగ్లీషులో Palindrome అంటారు)

రాధా నాధా తరళిత
సాధక రధ తా వరసుత సరస నిధానా
నాధాని సరసత సురవ
తాధర కధ సా తళిరత ధానా ధారా!!

► పింగళి వెంకట కృష్ణారావు కవిగారు ఒక సభలో తెనాలి రామకృష్ణుడికి వికట కవిత్వమెలా అబ్బిందో క భాషలో ఇలా చమత్కారంగా చెప్పారు.

తే.గీ. కవి కక కట కక కవి కగ కన కను క
దీ కవ కన కలి కడి కకా కళి కక
కజ కన కని కవో కలె కక కని కక
కర కము కన కజూ కచి కన కపు కడె!!

ఈ పద్యంలో క లు తీసివేసి చదివితే ” వికట కవిగ నను దీవన లిడి కాళిక జనని వోలె కనికరమున జూచి నపుడె ” అనే వాక్యం వస్తుంది.

► అల్లంరాజు రంగశాయిగారు మ గుణింతంతో ఓ అందమైన కంద పద్యాన్ని అందించారు.

మామా మోమౌ మామా
మామా! మి మ్మోమ్మో మామ మామా మేమా
మే మోమ్మము మి మై మే
మేమే మమ్మోము మోము మిమ్మా మామా!!

చంద్రుని వంటి ముఖముగల దేవా! మా బుద్ధి మీకు అనుకూలించును. గర్వపడక నిన్ను మేము అంగీకరింతుము. సశరీరివై మాకు అనుకూలముగా నుండి మమ్ము కాపాడుమని అర్థం. ఏకాక్షర నిఘంటువులు చూస్తే కాని ఇలాంటి పద్యాలు అర్థం కావు. కాని చదువుతుంటే సరదాగా ఉంటాయి.

► మల్కిభరాముడు ఇచ్చిన సమస్యా పూరణం…
ఆకుంటే, ఈకుంటే, మాకుంటే, మీకుంటే అని సమస్య.

ఆకుంటే వృక్షంబగు
ఈకుంటే హీనుడగును హీనాత్ముండౌ
మీకుంటే మాకియ్యుడు
మాకుంటే మేము రాము మల్కిభరామా…

మాలిక్ ఇబ్రహీం కాస్తా తెలుగు వారి అభిమానంతో మల్కిభరాముడు అయ్యాడని ప్రతీతి.

► పాద భ్రమకంలో ప్రతి పాదాన్ని మొదటి నుండి చివరకు, చివరి నుండి మొదటికి చదివితే ఒకేలా ఉండే మరో పద్యమిది. ఇది శ్రీ విక్రాల శేషాచార్యుల వారి విరచితం శ్రీ వేంకటేశ్వర చిత్రరత్నాకరము లోనిది.
..
దామోదర రదమోదా
రామా తతరా జయ యజరా తతమారా
రామా జని నిజ మారా
భూమా తతభూ మతతమ భూతత మాభూ.

► తెలుగులో పాదభ్రమక లక్షణమును తన లక్షణ సార సంగ్రహములో చిత్రకవి పెద్దన గారు వర్ణించిన విధానమిది.
..
అనులోమ విలోమంబుగ
ననువొంతగ బాదపాద మతి తిరుగంగా
బెనచుక చెప్పిన గందము
జను బాదభ్రమకమనగా సత్కృతులందన్

► కందం పైన ప్రయోగ రూపమే సినారె గారి “మాకందం”. కంద పద్యంలో 1,3 పాదాలను 2,4 పాదాలపైన కూర్చితే వచ్చేదే “మాకంద పద్యం”.
..
కందమునే మలచితి మా
కందముగా పలికితి ఆ
ఛందమునకు పాతగతులు సమకూరుస్తూ
స్పందమునకు కొత్త శృతులు సంపాదిస్తూ!

► పూర్తి హ్రస్వ అకార (హల్లులపై తలకట్టు)పద్యమొకటి కేశవయ్యగారి దాశరథి చరిత్ర లోనిది.
..
దయగనర ఘన దశరథ తనయ! సనయ!
గగన చర రథ!దశశతకర శశధర
నయన!సతతసరస!నతనగచరచయ!
తత దరహరద!దశ గళదళన!సదయ.

Standard
ప్రక్రియ, రుబాయి

రుబాయి

రుబాయి (అరబ్బీ: رباعی) ఈపదానికి మూలం అరబ్బీ భాష పదం ‘అరబా’ అనగా నాలుగు, చతుర్ పంక్తులుగల. రుబాయి కి బహువచనం ‘రుబాయియాత్’ (అరబ్బీ:رباعیات). రుబాయి మూలంగా ‘నాలుగు పంక్తులు గల కవిత’. ఈ రుబాయీలు పర్షియన్ భాషలో అధికంగా ప్రసిద్ధిపొందాయి. మౌలానా రూమ్, షేఖ్ సాదీలు కూడా తమ రచనలలో రుబాయీలు రచించారు.

రుబాయీలకు ఉమర్ ఖయ్యాం (పర్షియన్), అంజద్ హైదరాబాది, మహమ్మద్ ఇక్బాల్, మీర్ అనీస్, దబీర్, మరియు లు ప్రసిధ్ధులు.

మహమ్మద్ ఇక్బాల్ రుబాయి

తెరే షీషే మేఁ మై బాఖీ నహీఁ హై
బతా క్యా తూ మేరా సాఖీ నహీఁ హై
సమందర్ సే మిలే ప్యాసే కొ షబ్ నమ్
బఖీలీ హై యె రజ్జాఖీ నహీఁ హై

అంజద్ హైదరాబాది రుబాయి


బందే హో అగర్ రబ్ కే తొ రబ్ సే మాంగోపానశాల, దువ్వూరి రామిరెడ్డి వ్రాసిన పద్య కావ్యము. పారసీక కవి ఆయిన ఉమర్ ఖయ్యాం (జననం:1048 – మరణం: 1123) రచించిన “రుబాయితు”లకు ఇది అనువాదం. 
హర్ చీజ్ ముసబ్బబ్ సబబ్ సే మాంగో
మిన్నత్ సే ఖుష్ ఆమద్ సే అదబ్ సే మాంగో
క్యోఁ గైర్ కే ఆగే హాథ్ ఫైలాతే హో
పానశాల అనువాద కావ్యమైనప్పటికి,స్వతంత్ర రచన లక్షణాలను కల్గివున్నది.ఖయ్యాము యొక్క రుబాయూతుల మూలభావాన్ని తీసుకొని రచనలో స్వ్తంత్రత వున్న కావ్యమిది.ఖయ్యాము రుబాయూలలో కథలేదు,మరియు విషయైక్యత ఉండదు.కవి కలానుగుణ్యముగా రాజాస్ధానమునందు,పండితుల గోస్ఠులందు,శిష్యులకు పాఠం చెప్పునప్పుడు ,ప్రకృతి రమణియతను ఆస్వాదీస్తు,ఇష్టమున్నప్పుడు ఆశువుగా చెప్పిన రుబాయూతులు ఇవి.అందుచే ఇందులో భిన్నవిషాయాలు వ్యక్తమవ్వుతాయి.వేమన పద్య సంపుటములవలె ఖయ్యాము రుబాయూతులు కూడా కలగూర గంప.

అంతములెని యీ భువనమంత పురాతన పాంధశాల , విశ్ర్రాంతి గ్రుహంబు ,అందు యిరు సంధ్యలు రంగుల వాకిలుల్
ధరాక్రాంతులు,పాదుషాలు, బహరామ్ జమిషీడులు వెనవేలుగా కొంతసుఖించి పొయిరెటకొ పెరవారికి చొటొసంగుచున్
తూర్పు పడమర లు వాకిలులుగా గల ఈఅనంత విశ్వం ఒక సత్రం లాంటి ది అందులొ రాజులు,పాదుషాలు కొంతకాలం సుఖంగాఉండి వచ్చె వారికి చొటిస్తూ ఎక్కడికొ వెల్లిపొయారని దీని బావం
జలజల మంజులార్బటులు జాల్కొను ఈసెలఏటికొవలన్
మొలచిన లేతపచ్చికల మొటుగ కాలిడ బొకు
దెవదూతల రుచిరాధర ప్రకృతి దాల్చెనొ సుందరమందగామి
ఎ లలిత శరిర మ్రుత్కాణాల జిగురించనొ ఎమొ కొమలి
జలపాతాలలో ఏగిసి పడే నీటి తుంపరలకి అంచున మెత్తగా పెరిగె గడ్డిని కాలితో తొక్కవద్దు. ఇది ఎ దేవదూతల పెదవుల ప్రక్రుతో లేక మెత్తనిశరీరం కల చనిపోయిన ఓ అందమైన అమ్మాయి శరిరం నుండి చిగురించినదో ఎవరికి తెలుసు
పరమొ గిరమ్మొ దానితలపై దొచెడు మన్నుచల్లి
సుందరి మెరుంగు కపొలముల దాచిన ముద్దులు దొంగిలించి
సంబరముగ శీధువానుము నమాజులు పూజలు చెయనేల
ఎవ్వరైనా వచ్చినారె మ్రుతివాటిక కేగిన పూర్వయాత్రికుల్
యిహము పరము అనేది లేదు ఉన్నంతకాలం బూమ్మీద సుఖపడం మాని ఖయ్యామ్ ఉద్దేశ్యమ్. చనిపోయినవారు ఎవరైనా తిరిగి వచ్చారా అని ప్రస్నిస్తున్నాడు
మరణయంబు నాకు అణుమాత్రము లేదు
మదీయ జీవ సంబరన భయంబె మిక్కుటము ప్రాణము దెవము వద్ద వడ్డి
బేహారముకు అప్పుగొం టి ఋణమంతయు ఇమ్మని తల్పు తట్టి న
సరసర హేమనిష్కముల సంచులు ముందర విప్పిపొసెదన్
తనకి చావు భయం కన్నా బ్రతుకు భయం ఎక్కువ అంటాడు. ప్రాణాన్ని దేవుని వద్ద తాకట్టు పెట్టి జీవితాన్ని అప్పుగా తెచ్చు కున్నానంటాడు అప్పు కోసం దేవుడు తలుపు తట్టినప్పుడు నీ ప్రాణాన్ని నువ్వు తిసుకో అనొచ్చు అని దీని భావం
మునుపు మసీదు వాకిటను ముచ్చెలు దొంగిలిపొతి
పాతవై చినెగెను నెడున్ మరల చెప్పుల కొసము వచ్చినాడన్
నెమ్మనము సెడంగ నియ్యెడ నమాజొనరింపగరాను
నీవు చచ్చినయెడ వీడిపొయెదవు చెప్పులవొలె నమాజుసైతమున్
పొయినసారి దొంగిలించిన చెప్పులు చినిగిపొయినవి మరలా చెప్పుల కొసం వచ్చాను కాని నమాజు కొసం కాదు చచ్చి పొయిన తరువాత చెప్పులాగె నమాజులు కుడా పొతాయి కదా అంటాడు ఖయామ్
గతము గతంబె యెన్నటికిన్ కన్నుల గట్టదు సంశయాంధ సంవృతముభవిష్యదర్డ్హము
ఒక్క వర్తమానమె సతత మవ స్యమగు సంపద విషాదపాత్రకి
ఈమతమున తావులేదు క్షణ మాత్రవహింపుము పానపాత్రికన్

గతము కానరాదు భవిష్యత్తు తెలియదు. ఒక్క వర్తమానం మాత్రం అనుభవించటానికి పనికి వచ్చె సంపద. విషాదా నికి తావు లేదు ఆనందంగా మధుపాత్ర తిసికొ మంటాడు ఖయ్యామ్

తారాశుక్తులు రాల్చినట్టి జిగిముత్యాలట్లు పూరేకులన్
జారెన్ సన్నని మంచుతుంపురులు వాసం తొదయశ్రీ కి
కాం తారత్నం అనువెన నెచ్చెలిగ ఉద్యానంబునం దొచె
మిత్రా రారమ్ము సుఖింపుము ఈఅదను వ్యర్ధంబై న రాదెన్నడున్

పూల రెకులనుం జారిపడె మంచు చినుకుల్ని ఆకాశంలొ నక్షత్రాలు రాల్చె ముత్యాలు గా వర్నిస్తాడు
మిత్రుడా వసంతఋతువులొ ఉద్యానం అనువుగాఉంది ఈ అదను పొతె మల్లి రాదు అని అంటున్నాడు ఖయ్యామ్

ఆదిమధ్యాంత రహితమై యలరచుండు
కాలయవనిక భేధింప గలమె మనము
ఇటకు ఎందుండి వచ్చె ఇకెటకు బొవు
ప్రాణియను ప్రశ్నకు ఎవ్వాండుబదులుచెప్పు
మొదలు చివర లెని ఈ కాలతెర ను కనుగొనలెము

ఇ క్కడికి ఎక్కడ నుండి వచ్చాము ఎక్కడికి వెలుతున్నము
ఈప్రశ్నకు బదులు ఎవరు చెప్థారు

అఖిల శాస్త్ర పురాణ తత్వాబుధు లీది
పరమ విజ్ఞాన దీపమౌ పండితుండు
కాలరాత్రిని మార్గంబు కానలెక
అల్ల మాములు కధ జెప్పి అంతరించు
సకల శాస్త్రలు సదివిన పండితుడు కుడా
పొయెటప్పుడు అందరు చెప్పె మాములు కధె చెబుతాడు

నిన్నటి రోజు కుమ్మరిని కనుకొం టి బజారువీధిలొ
మన్నొక ముద్దజెసి మడమం జెడంద్రొక్కుచు నుండ వానితొ అది
చిన్నగ మందలించె నది దీనత మెల్లగ సలంగ ద్రొక్కు మయన్నఎరుంగవే నన్నునొకప్పుడు నీవలె నందగాడినె
మట్టి ముద్ద ను తొక్కు తున్న కుమ్మరి తొ ఆముద్ద
అన్నా మెల్లిగా తొక్కు నెనుకుడా నికుమాదిరిగా ఒకప్పుడు అంగాడినె అని అంటుంది
ప్రతివాడు మట్టి లొ కలసి పొయెవాడె అని ఖయ్యామ్ అంటాడు

ఇల చదరంగం అదుజెనులెల్లరు పావులు లహస్సులున్ నిశల్
తెలుపు నలుపు గళ్ళ కదిలించును రాజును బంటును టక్కు పావుల
విధి ఆటగాడు పలుపొకల్న్ ద్రిప్పును గళ్ళూ మార్ఛు నవ్వల
నొకటొకటిన్ జదిపివైసు నగాధ సమాధి పెటికన్

ఈభుమి ఒక చదరంగము పగలు రాత్రి నలుపు తెలుపు గళ్ళు జనులందరు పావులు
ఆట గాడు విధాత చివరకు రాజులు బంటులు అందరూ సమాధి లొ కి వెల్లెవారె

విషము నమ్రు తంపు మసిబుడ్ల్ల విధి కలంబు ముంచి
లొకుల నుదుట లిఖించు మొదట
గరంగ దరుంబేద కన్నిటి కాల్వ నదియు
పరమ భక్తుని యనుతాప వహ్ని జెడదు
విషాన్ని అమ్రుతాన్ని కలిపి మానవుల నుదుట రాసెరాతలకు

మెమెం దుకు బలి కావాలి దెవుడా అని అడుగు తున్నాడు ఖయ్యామ్ ఇవి మొచ్చుకు కొన్నిమాత్రమె 125 రుబాయీలలొ 10% మాత్రమె

1928 మొదలు 1991 వరకు 10 ముద్రణలు వెలువడింది దీనిని బట్టి ఈపానశాల కు ఎంత ప్రజాదరణ ఉందొ తెలుస్తుంది పారశికము లొ ఖయ్యామ్ రుబాయీలు ఎలాఉంటాయొ తెలీయదుగాని దువ్వురి రామిరెడ్డి గారి పానశాల మాత్రం తెట తెలుగులొ హ్రుదయానికి హత్తు కునే విధంగా ఆనం దంగా హాల్హాదం గా మరచి పొలెని మధురానుభుతిని అందిస్తాయీ అన్నది అక్షరసత్యం.

………………………………………………………………….
2009 

తెలుగు రుబాయీలు 

-ఎండ్లూరి సుధాకర్ 

వాకపల్లి ఘోరానికి సిగ్గే లేదు

దుర్మార్గుల నేరానికి ఎగ్గే లేదు

జాతికింత అవమానం జరుగుతు వున్నా

జనం లో రగులుతున్న అగ్గే లేదు .

ఆడవాళ్ళ చట్టాలను కాపాడాలి

ఇరుగు పొరుగు వారికొరకు పోరాడాలి

దెబ్బతినే దేశమాత దేహం చూసి

దేవుడైన ఆమె వైపు నిలబడాలి .

భయం వేస్తున్నదమ్మా భైంసా

మధ్య యుగాల నాటి మత హింస

గుండె బాదుకుంటూ అరుస్తోంది

గూడు కాలిన నల్లహంస.

రాతి దేవుళ్ళకు నమస్కరిస్తాడు

బాబాలను బహుగా సత్కరిస్తాడు

యాచకులెవరైనా ‘అయ్యా’ అంటే

ఛీ పొమ్మని ఆ భక్తుడు ఛీత్కరిస్తాడు.

కాపీ కొట్టిందని ఎగబడి పట్టుకున్నారు

కళాశాల పరువు తీసిందని కసిగా తిట్టుకున్నారు

ఈ కార్పొరేట్ కంసులంతా కలిసి

బంగారం లాంటి బాలికను పొట్టన పెట్టుకున్నారు .

ఆమె మొదట్లో ఒక పువ్వనుకున్నాను

ఏమీ తెలియని గూటి గువ్వనుకున్నాను

మైకు ముందు నిలబడ్డాకే తెలిసింది

ఆమె నిజంగా ఒక నిప్పు రవ్వనుకున్నాను.



Standard
గజల్, ప్రక్రియ

తెలుగులో గజల్ సాహిత్యం

గజల్ ఉర్దూ కవితాసాహిత్యంలో అత్యంత ప్రముఖ సాహితీ ప్రక్రియ మరియు కవితా రూపం.

గజల్ అనగా ‘స్త్రీ సంభాషణ’, ‘స్త్రీల సంభాషణ’. ‘స్త్రీ సౌందర్యాన్ని’ వర్ణించడానికి గజల్ వాడే వారు. గజల్ అనే పదం ‘గజాల్’ ‘గజాల’ నుండి ఆవిర్భవించింది (మూలం టర్కీ భాష), అర్థం ‘జింక’, ‘జింక కనులు గల’, ‘మృగనయని’.
పర్షియన్లు ఖసీదా ద్వారా దీన్ని వాడుకలోకి తెచ్చారు.10 వ శతాబ్దంలోఇరాన్ లో గజల్ ఆవిర్భావం జరిగినది.12 వ శతాబ్దంలోముస్లిం రాజుల ప్రాబల్యంలో,మొగలులు ఇరానీయుల ఆచారవ్యవహారాలతో పాటు గజల్ ను ఇరాన్ నుండి భారతదేశానికి దిగుమతి చేశారు.అమిర్ ఖుస్రో ఉత్తరభారతంలో గజల్ ను ప్రారంభించాడని చెబుతారు కాని,నిజానికి గజల్ దక్కనులోనే మొదలయింది.
గజల్లు పర్షియన్ భాషలో జలాలుద్దీన్ మొహమ్మద్ రూమి (13వ శతాబ్దం), హాఫిజ్ (14 వ శతాబ్దం) మరియు తుర్కీ కవి ఫుజూలి, భారత కవులు మిర్జా గాలిబ్ (1797-1869), ముహమ్మద్ ఇక్బాల్ (1877-1938) ఇరువురూ పారశీ మరియు ఉర్దూ భాషలలో గజల్ రచించారు.
గజల్ లో కనీసం 5 షేర్ లు లేదా అషార్ లు వుంటాయి. 7, 9, 11… అషార్ లూ వుండవచ్చు. ప్రతి షేర్ లో రెండు మిస్రా లు వుంటాయి.

ప్రతి మిస్రా ఛందస్సు గల్గి వుంటుంది.

గజల్ లో మొదటి షేర్ ను మత్ లా, ఆఖరి షేర్ ను మఖ్ తా అంటారు.

మఖ్ తా లో కవి తన తఖల్లుస్ (కలం పేరు) ను ఉపయోగిస్తాడు.

కొంచెం ఉర్దూ ఉంటేగానీ గజళ్ళ ఆనవాళ్ళు తెలియవు
భావం సర్దుకుంటేగానీ ఈ సవ్వళ్ళ రవళ్ళు తెలియవు

 ఈ గజల్ సాహిత్యం దాదాపు వెయ్యి సంవత్సరాలకు పైగా చరిత్ర కలిగినది. అమీర్ ఖుస్రూ 13వ శతాబ్దంలో ఈ ప్రక్రియని భారత దేశానికి పరిచయం చేశాడని విజ్ఞుల నమ్మకం. ప్రవేశ పెట్టింది ఉత్తర భారతంలోనైనా, గజల్ బాగా అభివృద్ధిచెందినది దక్షిణ భారతంలోనే. మొదటిరోజుల్లో దీనికి ఆదరణ దక్షిణంలో ఎక్కువ లభించినా, ఈ నాడు మళ్ళీ ఉత్తర భారత దేశం లోనే బాగా ప్రాచుర్యంలో ఉంది. 
తొలుత నజ్మ్ లు రచించిన హాలీ, ఇక్బాల్ చేత నిరసింపడి, అభ్యుదయ మార్గోన్ముఖులచే బహిష్కరించబడి, కొంత గౌరవాన్ని కోల్పోయినా గజల్ ఉర్దూ సాహిత్యంలో ఈ నాటికీ నిలదొక్కుకుని, అప్పటిలాగే ఎప్పటికీ ప్రముఖ పాత్రనే వహిస్తోంది. గజల్ ఒక శృంగార రసాత్మక అసలు సిసలైన భావకవిత. అటు ఛందస్సులోగానీ, ఇటు భావ ప్రకటనా విధానంలో గాని పద్య (లేక శ్లోక) రచనా శైలికి సరిపడనిది. కానీ నేడు విరివిగా వ్యాప్తిచెందుతున్న భావ కవితలకి చాలా దగ్గిరైనది. కొంత వరకు మాత్రాఛందస్సును వాడుకుంటూ, కాఫియా, అంత్యప్రాసల వంటి నియమాలను పాటిస్తూ, సాఫీగా సాగిపోయేది ఈ ప్రక్రియ. గజల్ లో ముఖ్యంగా ఉండేవి.
1) రస రంజకమైన అనుభూతులు,
2) ప్రతిభా వుత్పత్తులు

శృంగార రసానికి మానవ జీవితంలో ఒక నైసర్గిక ప్రాధన్యత కలదని మానవ స్వభావవేత్తలందరూ ఎరిగిన విషయమే. అందుకే సాహిత్యం నుంచి శృంగారాన్ని ఎంత బహిష్కరించినా ఆ బహిష్కరణలు చిరకాల సాఫల్యాన్ని పొందలేకపోయాయి. శృంగారానిని అదుపులో ఉంచవచ్చు, కొంత సంస్కరించవచ్చు కాని బహిష్కరించడం వీలుకాదు. ఎందుకంటే శృంగారహీన జీవనము ఒక జీవనము కాదు. అది ఒక Hypocrisy అవుతుంది. దాన్ని తప్పుగా భావించే వ్యక్తి కూడా నిజాన్ని కప్పిపెట్ట ప్రయత్నించే అత్మవంచకుడే. అందుకే గజళ్ళ పురోగతిని ఎవరూ ఆపలేకపోయారు. ఉర్దూ సాహిత్యంలో ఎన్ని మార్పులు వచ్చినా, గజళ్ళు వాటి శృంగార ధోరణి మారలేదు. ఎందరు దాన్ని వదిలినా, మరిందరు ఆరాధించసాగారు.
కాలానుగుణ్యంగా ఎందరో ఆధునిక కవులు సామాజికభావాలను కలుపుకుంటూ గజల్ సరణిలో సరళిలో మార్పులు తెచ్చినా శృంగార ప్రధాన్యత పెరిగిందే కానీ తగ్గలేదు. జనాదరణపొందిన ఈ గజళ్ళ ఇతివృత్తంలో అందుచేత గత 200 వందల ఏళ్ళలో మౌలికమైన మార్పులేవీ రాలేదనే చెప్పుకోవచ్చు. అభ్యర్తికానుభూతి ప్రధానమైన ఈ కవితా స్రవంతిలో భావప్రకటనను మెరగుపర్చి మెరుగులు దిద్దే అవకాశం ఎంతోవుంది.
శృంగారాన్ని ప్రధానాంశంగా గ్రహించగలిగితే ప్రేయసితోనూ, సాఖీతోనూ, దేవునితోను, స్వగతముతోను, ప్రపంచముతోను పలువిధముల ముచ్చటించుకోవచ్చు. పరిపూర్ణమైన దృష్టితో, అర్థగౌరము కలిగిన వాక్పటిమతో, ఛందోబద్దమైన నియమాలతో, అసమాన్య కల్పనాచాతుర్యంతో కూడిన ఈ గజళ్ళకు సకల వచన, కవితా, పద్య సాంప్రదాలను మించి రాణించగల సత్తావుంది. ఇటు ఛందోబద్ధమై అటు భావకవియై, నడిచే ఈ ప్రకృతికి సాటిలేదు. 
శృంగార ప్రాధాన్యతను సంతరించుకుంది కాబట్టి, అనుభూతులను, సత్యాలను స్పష్టముగా వ్యక్తీకరించడం అనువుగావుండదు కాబట్టి, కొంత అస్పష్టత, వ్యంగ్యము, రహస్యము, వుండకతీరదు. ఆ ముసుగే గజళ్ళకి ఒక నూతన మేలిముసుగై భావసౌందర్యాన్ని ఆపాదించింది. వ్యంగ్యానికి పునాది కవి అంతరంగికానుభూతికాని భాహ్యానుభూతి కాకూడదు. కవి యొక్క అంతరంగికానుభూతులకు, భావోద్వేగానికి, కల్పనాశక్తికి అవినాభావసంబంధముండుట వలన భావప్రపంచానికి వాస్తవికానికి భేదం నశిస్తుంది. అనుభవించేవానిలోను, భావనికీ ఐక్యత సిద్దిస్తుంది. అంతా సోహం!

ప్రతిభాశలుడైనప్పటికీ ‘దాగ్ ‘ రచించిన గజళ్ళు భాహ్యానుభూతులు జాగృతం కావించినందున అవి అంత ఆధ్యాత్మిక అర్థాన్ని స్పృశించలేకపోయాయి అని దాశరధివంటి విద్వాంశులు పేర్కొన్నారు. అలాగే తెలుగులో అనేకమంది పండితులు సినారే, రెంటాల, తటవర్తి రాజా, మున్నగువారు ఎన్నో గజళ్ళను వ్రాసినా ఛందోపరంగా భావపరంగా ప్రశంశనీయమైనా, వారి ఇతివృత్తాంశం శృంగార అంతరంగిక అనుభూతులవి కాకపోవడంచేత తెలుగులో గజళ్ళకు తగినంత ఆదరణ లభించలేదేమో అని భావించవచ్చు. తెలుగువారు శృంగారాన్ని స్ప్రుశించరు అన్నవారివాదన తెలుగు సినిమాలు చూస్తే నమ్మబుద్దికావు. దాశరధి సరియైన ఇతివృత్తాన్ని ఎంచుక్కున్నా, గజళ్ళకు సంబందించిన ఛందస్సు అంటే కాఫియా రదీఫ్ వంటివి వాడకుండా తేటగీతి, ఆటవెలది వంటు అచ్చతెలుగు చందాన్నివాడి గజళ్ళకు కొంత దూరంగానే నిలిచారు. కానీ పద్యంలో సరికొత్త భాణీని సాధించారు. అందుచేత ఇప్పుడు తెలుగులో గజళ్ళ ప్రాముఖ్యత పెంచాలి అంటే మొట్టమొదట ఉర్దూ సంప్రదాయానికి చందస్సులోనూ, భావుకతలోనూ, శృంగారపరంగానూ దగ్గిరగా రావాలి. భాహ్యప్రపంచం కవి భావనాప్రపంచంలో ఐక్యమవ్వాలి. 

హకీకీ, మజాజీ:

ఫారసీ ఉర్దూలలో గజళ్ళలో విప్రభల శృంగారానికే ప్రాధాన్యతనిచ్చారు. శృంగారరసాన్ని వారు ‘హకీకీ ‘అనీ ‘మజాజీ’ అని రెండు తరగతులుగా విభజించారు. మజాజి అంటే సామాన్య లౌకిక ప్రేయసీప్రియుల ప్రేమ.హకీకీ అంటే పారలౌకిక ప్రేమ. అంటే ఉదాహరణకి విరహతాపం అనుభవించేవాడికి, దైవప్రసన్న కోరువాడికీ పెద్ద తేడా ఏమీ వుండదు. హకీకీ అనుభూతి వారికి సంభందించినది. ప్రేయసినే నిజంగా పూజించేవాని గజళ్ళు ఈ కోవలోకే వస్తాయి. ఖాజామీర్వుద్దర్, బర్వేలి వంటి కవులు ఈ కోవకు చెందారు.
కాని సర్వసాధారణంగా లభించే గజళ్ళు అన్నీ మజాజీ కి చెందినవే. వారి ప్రేయసి మేలిముసుగులోని సౌందర్యవతే, వారు తాగేది గోస్తనీ రసమే. మధుబాల, మదుపాన, మదుశాలను దాటి వారు పోరు. కానీ ఉచ్చశ్రేణి కవులు హకీకీ మజాజీలను కలుపుకు వ్యంగ్య ద్వందార్థాలతో రచిస్తారు. ఆటు పారలౌకిక ప్రేమను మేళవించిన సామాన్య శృంగారాన్ని అందజేస్తారు. రెండు అర్థాలకూ ధామమై యదాత్తభావలను వ్యక్తీకరించి సత్చితానంద రూపులై వెలుగొందుతారు.
వీరి రచనల్లో చమన్, సాఖీ, వంటి పదాలు ఉత్ప్రేక్షా సామాగ్రి ఐతే, మధుశాల మధువులు వంటి పదాలు ముఖ్యాంగములుగా ఉపకరిస్తాయట. బేవఫా, జాలిం, సితంగర్ వంటి పదాలు గుణప్రాతిపదికలైతే, గుల్, సరోకద్ వంటి పదాలు సౌందర్యప్రాతిపదకాలవుతాయి. దేవుని ఆటంకములు కల్గించువాడని ఆతడిని నిందించడం, అలాగే ప్రేయసి దయావిహీనురాలైవుండటం గజల్కి పునాదులవుతాయి. ఈ పునాదే ఆతడి మనాదై, వ్యంగ్యభావాలు, ఛలోక్తులకు ఉగాదవుతుంది. ఒకప్పుడు వారిని నిందిస్తాడు, ఒకప్పుడు తనను తాను నిందించుకుంటాడు, మరొకప్పుడు వ్యంగ్యంగా వారిని మెచ్చుకుంటాడు. అలాగే హృదయవేదన దైవదత్తమైన వరంగా భావించి సంతృప్తి పడతాడు. గజల్ వ్రాయాలంటే ఈ అనుభూతులు స్వానుభవాలు కాకుంటే అందులో ఆర్ద్రత కరువవుతుంది. అందుకే చాలా మంది కవులు ఈ ప్రయత్నంలో విఫలులవుతారు.

ఈ శృంగార భావాలన్ని పూర్వము ఇతర కవులచే లిఖింపబడినవే అయినా, గజళ్ళు కొత్త కవి కొత్త భావోధ్వేగాలను ప్రకటిస్తూ, కొత్త పదజాలం సంతరించుకూంటూ మళ్ళీ విన్నూత్నంగా సాగిపోతాయి (ఎన్ని తెలుగు సినిమాలు చూచినా అన్నీ ప్రేమ కథలే. ప్రేక్షకులు తరతరాలుగా ఇంకా వాటిని చూస్తూనేవున్నారు, వుంటారు). అందుచేత ఇందులో ఇది పాతభావమేగా అని పెదవి విర్చడం అమర్యాదే కాదు, అజ్ఞానం అవుతుంది కూడా.
కానీ గాలిబ్ వంటి మహాకవులు, పూర్వ కవుల భావాలను ఉపయోగించకుండా శృంగారజీవితము, విరహమునందున్న కొత్తపోకడలను అనుసరించి ఉదహరించాడు. అతడు ఇతరుల రచనలనసలే చదువలేదని కూడా ప్రతీతి. మహాకవులు భాషాపరిజ్ఞానం సాధించిన తరువాత ఇతరుల రచనలు ఎక్కువగా చదవకూడదన్న ఆతడివాదంతో నేను పూర్తిగా ఏకీభవిస్తాను. అప్పుడుగానీ కవిలోని సహజ సౌందర్యం వెలువడదు. ఎక్కువగా చదివితే పూర్వ రచయితల INFLUENCE మనమీద ఎక్కువగా కనిపించి సహజత్వంలోపిస్తుంది. 

గజళ్ళను తెలుగులో వ్రాయడనికి చాలా ఇబ్బందులున్నాయి. ఉదాహరణకు గాలిబ్ గజల్ ని దాశరధి గారు తన శైలిలో తర్జుమా చేస్తూ అంటే ఒక తేటగీతిలో ఇలా అన్నారు

ప్రతిది సులభముగా సాధ్యపడదు లెమ్ము
నరుడు నరుడౌట ఎంతో దుష్కరము లెమ్ము

ఇది ముందు చెప్పినట్లుగా గాలిబ్ మహాశయుడు చేసిన ద్వందార్ధ ప్రక్రియ. అటు, సామజిక పరంగానూ, ఇటు ఆధ్యాత్మిక పరంగానూ, అలాగే శృంగార పరంగాను వర్తించే షేర్ ఇది. కాని ఈ తర్జుమా మాత్రం ఎంతో అద్భుతంగా చేసి, అంత్యప్రాసలను సమకూర్చినా కూడా, అది ఒక గజల్ కానేకాదు. ఆ చందస్సులోకి ఇది ఇమడదు. దిన్నీ భావభంగం కలుగకుండా అతికొద్ది మార్పులతో గజల్గా రూపొందించాలంటే ఇలా చెప్పచ్చు, 

ప్రతిది సులభముగా కాదు సాధ్యంబు లెమ్ము
నరుడు నరుడౌట ఎంతో దుష్కరంబు లెమ్ము

కానీ ఇది పద్యమవ్వదు; ఒక గజల్ చందస్సుకు సరిపోతుంది. ఇందులో గొప్పతనమేమిటంటే, గాలిబ్ ఈ గజల్ తో ఒక సామాజిక విషయాన్ని తన గజల్ లో చర్చింటమేకాక, ఒక శృంగార భావాన్ని కూడా వ్యంగ్యంగా ప్రస్తావించాడు. అలాగే గజల్ ఛందోనిర్మాణ సూత్రాలను పాటించాడు. అందుకే గాలిబ్ ని ఒక మహా కవిగా ఈనాడు మనం తలుచుకుంటాము.

Click here to Listen Dr C Narayana Reddy (ghazals)

TELUGU GAZAL BY SRI ADDEPALLI RAMMOHAN RAO IN HIS OWN VOICE




Standard